www.gujaratindia.com - Official Portal of Gujarat Government

સમગ્ર
ગુજરાત વિષે

મુખપૃષ્ઠસમગ્ર ગુજરાત વિષેકળા સંસ્‍કૃતિ અને જીવનશૈલીહસ્‍તકળા

હસ્‍તકળા



ગુજરાતને બેનમૂન અને અલૌકિક હસ્‍તકળા-કારીગીરીનું વરદાન મળેલ છે. ગુજરાતની હસ્‍તકળા-કારીગીરીમાં રહેલી સર્જનાત્‍મકતા અને કલાત્મકતાને લીધે તે જગમશહૂર છે. હસ્‍તકળા-કારીગરી એ ગુજરાતની આગવી ઓળખાણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.


ભરત-ગૂંથણ કામમાટીકામ

બાંધણીકાષ્ઠ કામ

બીડવર્કપહેરવેશ સંસ્‍કૃતિ

પટોરાજરી

ઘરેણાંમંદિર સંસ્‍કૃતિ

સાજ-સજાવટ

ભરત-ગૂંથણ કામ

ગુજરાતનું ભરત-ગૂંથણ કામ તેની સર્જનાત્‍મક અને બારીકાઇ માટે જાણીતું છે. ભરત-ગૂંથણ દ્વારા કપડાને નવા સુંદર રૂપ આપવામાં આવે છે. ભરતકામ પરંપરાગત કૌશલ્‍ય છે. તેમાં તોરણ કામ સૌથી વધારે પ્રચલિત સજાવટનો નમુનો છે. હાથ-પંખામાં શુભ-લાભના પ્રતીકને ગૂંથી તેને સજાવી ગૃહશોભાનો વૈભવ વધારવામાં આવે છે.. આભલા એ આજના યુગમાં સૌથી લોકપ્રિય કળા છે. જેમાં નાના ગોળ આકારના અરીસાના ટૂકડાઓનો ઉપયોગ થાય છે. સામાન્‍ય રીતે નાના અરીસાઓને ઘેરી પીછવાઇ પર લગાડવામાં આવે છે અને તેના દ્વારા પશુ, પક્ષી, ફુલ-પાંદડાં જેવા કલાત્‍મક આકારો બનાવવામાં આવે છે. રોજીંદા પહેરવેશ ઉપરાંત ગૃહ-સુશોભનની ચીજ-વસ્તુઓ બનાવવામાં આ કળાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ કળા-ચિત્રકામની પ્રેરણા રોજીંદાજીવન, પરંપરાગત હુન્નર અને કળા-સંસ્‍કૃતિ માંથી મળે છે.


બાંધણી
સમગ્ર ભારતમાં બાંધણીના સૌથી શ્રેષ્ઠ નમુના ગુજરાતમાં બનાવવામાં આવે છે. ગુજરાતની કલાત્મક અને રંગબેરંગી બાંધણીની માંગ વિશ્વભરમાં રહેલી છે. બાંધણી તેના ડિઝાઇન અને પેર્ટનના કારણે જગપ્રસિદ્ધ છે. ‘‘ઘરચોળું અને ઓઢણી’’ લગ્‍ન પ્રસંગે નવવધૂ માટે વખતે પહેરાતું પહેરણ, "બાંધણી" માં ઝરી કામ કરવામાં આવે છે. ‘‘મુલમુલ’’માં સુતરાઉ કપડાં પર કામ કરવામાં આવે છે. ‘‘જમદાણી’’ ની કળા-કસબ દ્વારા તેને નયનરમ્ય ઓપ આપવામાં આવે છે. ગુજરાતના ભાવનગર, માંડવી અને ભુજની બાંધણી વિશ્વમાં પ્રખ્‍યાત છે.

રંગાટી કામ ભાતીગળ કળા છે. ભૂતકાળમાં કપડાંને રંગાટી કળા દ્વારા વૃક્ષ-પાંદડાંઓ અને ફળ-ફૂલોની છાપ બનાવવામાં આવે છે. અમદાવાદમાં સરખેજ ખાતે રંગાટી કળા ઉત્પાદનોનું નિકાસ કરતા કેન્‍દ્રો આવેલાં છે.

બીડવર્ક
કેડિયું એ પુરુષના પહેરવેશ માટે કલાત્મક ગૂંથણ અને નયમરમ્ય ભરતકામ સાથેનો પોશાક છે. ગુજરાતમાં ખંભાત અને સૌરાષ્‍ટ્રમાં પુરુષના પહેરણ તરીકે પ્રચલિત છે, ગૂંથણ અને ભરતકામના કલાત્મક સુમેળ દ્વારા કેડિયું બનાવવામાં આવે છે. બીડવર્ક દ્વારા દિવાલો અને કુંડાઓને શણગારવામાં આવે છે. સૌથી સારું કેડિયું ‘‘કાથીસ’’ દ્વારા કરવામાં આવે છે. સફેદ પીચ્‍છોઇ પર કામ કરવામાં આવે છે. સામાન્‍ય રીતે તેમાં ‘‘તોરણ’’ બનાવવામાં આવે છે. જેને બારણા પાસે સજાવવામાં આવે છે.

પટોરા
ગુજરાતમાં મહીલાઓ માટે સાડી-શ્રેણીનો શ્રેષ્‍ઠત્તમ કલાત્‍મક નમૂનો એટલે પટોરા. ગુજરાતના પાટણ શહેરના પટોરા ખૂબ જ વખણાય છે. પટોરાની બનાવટમાં તેનું ગૂંથણ કાપડની બન્ને બાજુએ કરવામાં આવે છે. તેની સુંદરતા માટે તેના ભરતકામમાં રેશમ તથા સુતરાઉ દોરાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

ઘરેણાં
ઘરેણાંની બનાવટ તથા કિંમતી પથ્‍થરોના પાસાકામના હુન્નરમાં સદીઓથી ગુજરાતે પરંપરાગત કૌશલ્ય જાળવી રાખ્યું છે. ભાતીગળ ઘરેણાંઓ ગુજરાતની આગવી કળાના અદભૂત નમૂના છે. ભાતીગળ ઘરેણાંઓ ગુજરાતના વિવિધ પ્રાંતોનું અને વિવિધ સમાજ પ્રતિબિંબ પાડે છે.. ગુજરાતમાં સોના, ચાંદી, તાબાં, લોખંડ તથા અન્ચ ધાતુઓ માંથી સુંદર ઘરેણાં બનાવવામાં આવે છે.

સાજ-સજાવટ
ગુજરાતમાં સાજ-સજાવટ, ગૃહ-સુશોભનમાં વૈવિધ્‍યપૂર્ણ સર્જનાત્‍મકતા અને કારીગીર જોવા મળે છે. તેમાં નાના કાચના આભલા દ્વારા પ્રાણીઓ, ફૂલો, વૃક્ષો તથા પાંદડાં જેવી કલાત્‍મક આકૃતિ બનાવાય છે. ગુજરાતની સુશોભન કળા પ્રખ્‍યાત છે. સાજ-સજાવટમાં વિવિધતા અને કલાત્મકતાનો સમન્વય થયેલો હોય છે. ગૃહ સુશોભનના નમૂનાની બનાવટમાં કલમકાર બ્‍લોકવાળું છાપકામ પ્રચલિત છે, કચ્‍છની પ્રચલિત કળાની બનાનટમાં ઊંટ અને ઘેંટાના વાળનો તથા સુતરાઉ કાપડનો પણ ઉપયોગ થાય છે.

માટીકામ
ગુજરાત તેના અનેકવિધ પારંપારિક હુન્નર-કળામાં પ્રસિદ્ધ છે. તેમાં માટલાકામનો હુન્નર કળાની સંસ્કૃતિમાં આગવું સ્થાવ ધરાવે છે. માટલાકામમાં ખાસ માટીમાંથી બનાવાતી કલાત્મક ચીજો ધ્યાનાકર્ષક બની રહે છે. માટી કામ કેવળ ચીજ-વસ્તુઓ બનાવવામાં જ ઉપયોગ નથી થતો પરંતુ ગામડામાં ઘરોની સજાવટમાં ભીંત-લીંપણ, ઉમરાની સજાવટ તથા આંગણાના સુશોભન માટે પણ કરવામાં આવે છે. માટીના રમકડાં અને માટલાના કલાત્‍મક નમૂના પણ હજી પ્રખ્‍યાત છે. ગુજરાતના અરવલ્‍લી વિસ્તાર અને છોટા ઉદેપુરના ગ્રામ્ય વિસ્તારના લોકો લાંબા કાંઠાના ઘડા માટી માંથી બનાવી તેમાં ગોરા દેવ (ઘોડા દેવતા) ની આકૃતિ દોરે છે એમ કહેવાય છે કે આ દેવતા તેમને, તેમના પાકને, ગામ અને પરિવારને ખરાબ અસરોથી બચાવશે. ભીંતો પર કરવામાં આવેલ માટીકામ જેમાં ભીતોમાં આભલા લગાવીને સુંદર આકૃતિ બનાવવામાં આવે છે જે આજે પણ કચ્‍છના કેટલાક ઘરોમાં જોવા મળે છે તે ઘરોની શોભા વધારે છે.

કાષ્ઠ કામ
ગુજરાતના વડોદરા શહેરના સંખેડા ગામનો લાકડાકામનો હુન્નર જગપ્રસિદ્ધ છે. લાકડા ઉપર કરવામાં આવેલ નકશીકારી અને રંગકામ ગુજરાતની સંસ્‍કૃતિનું પ્રતીક છે. સુરત, કચ્‍છ અને સૌરાષ્‍ટ્રના લાકડા પરની કળાના નમુના ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ છે. રાજકોટની મીનાકારીની સજાવટ વાળું રાચરચીલું સંખેડાની સજાવટવાળા રાચરચીલાં જેટલું જ લોકપ્રિય છે.

પરંપરાગત કળાઓમાં લાકડા ઉપર કરાતી કોતરણી ગુજરાતની પ્રાચીનકળા છે. આ કારીગરીમાં કળાની શ્રેષ્ઠ કૌશલ્‍ય અને સુંદરતા જોવા મળે છે. લાંકડાં ઉપરના નકશી કામના નમૂના ગુજરાતના ઘરો અને મંદિરોમાં જોવા મળે છે. સૌરાષ્‍ટ્ર અને વડોદરાનું સંખેડા ગામ લાકડાકામ તથા લાકડાની ચીજવસ્તુઓ માટે ખાસ્‍સું જાણીતું છે.

પહેરવેશ સંસ્‍કૃતિ
ગુજરાતમાં તેની પ્રજાના પહેરવેશની એક આગવી સંસ્કૃતિ છે. ગુજરાતની પ્રજાના પોષાકમાં પરંપરાગત શૈલીની સાથે સાથે આધુનિક ફેશનનો સ્પર્શ જોવા મળે છે. આવેલ છે. ગુજરાતની એક આગવી તરીકે વૈવિધ્‍ય સભર તથા સર્જનાત્‍મક કપડા સંસ્‍કૃતિ છે જે તેના સમૃદ્ધ સંસ્‍કૃતિના દર્શન કરાવે છે. તેમાં વિવિધ શ્રેણીમાં ગુજરાતની પરંપરાની ઝાંખી જોવા મળે છે.

જરી
મુઘલ સમયથી જ જરી કામમાં ગુજરાત જગપ્રસિદ્ધ છે. ભારતમાં તેમજ વિદેશોમાં જરીકામ નિર્માણ માટે ગુજરાત સ્થિત સુરત શહેર પ્રખ્યાત છે.

જરી એ ચાંદી અથવા સોનાના તારના રુપમાં બનાવવામાં આવે છે તેને ગૂંથણ કળા દ્વારા કિંમતી વસ્ત્રોમાં ગૂંથવામાં આવે છે ‘‘ચાલક’’, ‘‘સલામા’’, ‘‘કાંગરી’’, ‘‘તીકી’’, ‘‘કટોરી’’ (સોનાના કપડા) અને જરીની કિનારી, બ્‍લાઉઝ, ધોતીયા, સાડી, ઝભ્‍ભામાં લગાડવામાં આવે છે ઘરચોળા અને પાનેતરમાં ખાસ કરીને ઝરીકામ કરવામાં આવે છે.

મંદિર સંસ્‍કૃતિ
ગુજરાતમાં હડપ્‍પા સંસ્‍કૃતિની છાપ લોથલ, રંગપુર, રોઝડીમાં મળી આવે છે. તેમાં કેટલાય પ્રાચીન કળાના નમૂના છે. વાઘ પર સવારી વાળા મા દુર્ગાની મૂર્તિવાળા મંદિરના અવશેષો પણ મળી આવેલ છે. આ અવશેષો કલાત્‍મક રૂપે અને શ્રેષ્ઠ કૌશલ્‍ય દ્વારા સજાવવામાં આવેલ છે. ઘરના દરવાજા પર કળાના અદ્દભુત નમૂના અંકીત કરવામાં આવેલા હોય છે. જે અતિથિઓને ભલે-પધાર્યાનો સ્વાગત સંદેશો આપે છે.
www.gurjari.co.in
www.gujarathandicraft.com
વધુ માહિતી માટે

GSWAN Gujarat Tourism Vibrant Gujarat India.gov.in Apply for PAN Card Online